Saturday, November 4, 2017

Bucharin wiecznie żywy

Chiny jako podpora globalnego kapitalizmu

Ostatnim ważnym zdarzeniem w skali międzynarodowej, któremu prasa anglojęzyczna poświęcała  wiele uwagi był XIX Zjazd Komunistycznej Partii Chin. Na tym zjeździe prezydent Chin Xi Jinping, podkreślił konieczność umacniania socjalizmu z ‘chińskimi charakterystykami’ (co zostało wpisane do konstytucji) oraz walki z oligarchią oraz korupcją. Bez wątpienia wystąpienia prezydenta Chin oraz przebieg ostatniego zjazdu Partii powinno się również śledzić w naszym kraju na Wisłą.
Obrady XIX Zjazdu Komunistycznej Partii Chin
Chiny w końcu są drugą potęgą gospodarczą na
świecie. Są fabryką świata, gdzie większość produktów, które konsumujemy – nawet w Polsce – są produkowane właśnie w Państwie Środka. Jednym słowem Chiny są kręgosłupem współczesnego systemu globalnego kapitalizmu – gdyż tam odbywa się realny proces produkcji. Ameryka stała się eksporterem toksycznych produktów finansowych oraz ciągłych ‘wojen o demokrację’. Chiny z kolei szyją nam ubrania i składają naszą elektronikę. Są również głównym eksporterem paneli słonecznych. Łatwo można zapomnieć, iż Chiny są nominalnie krajem socjalistycznym. Jak Chiny z kraju rewolucyjnego, otwarcie antykapitalistycznego stały się ostoją ładu kapitalistycznego? Odpowiedzi na te pytanie należy szukać nigdzie indziej jak w warunkach w jakich znalazł się Związek Radziecki w latach dwudziestych ubiegłego wieku.

Związek Radziecki na rozdrożu.

Bolszewicy będący na początku XX wieku frakcją rosyjskiej socjaldemokracji, stanęli wobec wyzwania współczesnego im kapitalizmu jakim był imperializm. Imperializm oznaczał wyzysk krajów kolonialnych przez wysoko rozwinięte kraje kapitalistyczne, co przesuwało w czasie rewolucję proletariacką – wewnętrzne sprzeczności kapitalizmu były rozwiązywane poprzez eksport kapitału i tworzenie nowych rynków zbytu. Marks, który opisywał dynamikę kapitału w obrębie państwa narodowego, nie przewidział takiej sytuacji. Dla niego rewolucja była jedynym rozwiązaniem wewnętrznych sprzeczności kapitalizmu w krajach wysokorozwiniętych. Mienszewicy (przeciwnicy bolszewików) uznawali konieczność przeprowadzenia rewolucji w krajach wysokorozwiniętego socjalizmu, bolszewicy uważali, iż trzeba uderzyć w najsłabsze ogniwo kapitalizmu – czyli Imperium Rosyjskie, które było krajem, gdzie stosunki społeczne miały w dużym stopniu charakter feudalny. Według mienszewików budowa socjalizmu w warunkach zacofanej Rosji było nieporozumieniem.
Na początku XX wieku Rosja była
krajem zacofanym
Dla bolszewików rewolucja proletariacka przy wsparciu chłopstwa była jak najbardziej wskazana. Jak wiemy z histori właśnie Rosja była krajem, gdzie rewolucja miała miejsce. Obecnie obchodzimy jej stulecie. Jednak według pierwotnych założeń bolszewików Rewolucja w Rosji miała być zaczynem rewolucji na skalę światową, a co najmniej europejską. Niemcy i Anglia miały być następnymi krajami, gdzie proletariat posiadał wysokorozwiniętą świadomość klasową, a stosunki produkcji były na tyle rozwinięte, iż socjalizm nie wydawał się jakąś odległą mrzonką – lecz podyktowaną warunkami rozwoju koniecznością. Nadzieje bolszewików nie spełniły się – po rewolucji i dewastującej wojnie domowej – Rosja wraz z towarzyszącymi im republikami była pierwszym i jedynym krajem na świecie krajem socjalistycznym, w fatalnych warunkach izolacji i zacofania, które przemawiały przeciwko budowie socjalizmu. Przed Partią Bolszewików stanęły nowe i niezwykle trudne wyzwania. Co uczynić z Rosją?  Zrezygnować z budowy socjalizmu i zapomnieć o zrywie rewolucyjnym? Zaprosić reakcjonistów z pod znaku carskiego berła do rządzenia krajem, by mogli umacniać odwiecznie panujący ład feudalny w Rosji? Trudno było znaleźć odpowiedzi na tak trudne wyzwania w klasycznych dziełach Marksa i Engelsa. Jednak bolszewicy byli ludźmi niezwykle kreatywnymi, jeśli chodzi o stosowanie i rozwijanie teorii marksistowskich w realnych warunkach zacofania cywilizacyjnego.

NEP i lata dwudzieste

W tych trudnych warunkach Lenin, ku zaskoczeniu większości bolszewików zdecydował się na odbudowę ekonomii w oparciu o zasady Nowej Ekonomii (NEP). Oznaczało to oparcie ekonomii o prywatną inicjatywę i wolnym rynku – przy jednoczesnym kontrolowaniu banków i strategicznych gałęzi przemysłu przed młode państwo socjalistyczne. Miało być to rozwiązanie tymczasowe, dać chwilę na załapanie oddechu i opracowanie nowych koncepcji rozwoju. Po śmierci Lenina w roku 1924 na łonie Partii Bolszewickiej rozgorzała walka, nie tyle tylko o sukcesję władzy po Leninie, ale przede wszystkim o kierunek rozwoju jaki Związek Radziecki miał przyjąć w warunkach międzynarodowej izolacji. Efektem tego był konflikt między Prawicą, a Lewicą Opozycyjną. Jednym z głównych przedstawicieli prawicowej frakcji w partii bolszewickiej było Nikołaj Bucharin. Wraz z Józefem Stalinem głosił konieczność kontynuacji NEP-u. To on jest autorem słynnej koncepcji ‘socjalizmu w jednym kraju’, później nieszczęśliwie utożsamiana z Józefem Stalinem. Na przeciwnej stronie sporu stał Leon Trocki przywódca lewicowej opozycji, który głosił potrzebę błyskawicznego uprzemysłowienia oraz wspierania rewolucji proletariackiej w skali globalnej. Nikołaj Bucharin ostrzegał przed negatywnymi konsekwencjami gwałtownego uprzemysłowienia i kolektywizacji. Budowa socjalizmu miała sens tylko w warunkach istnienia przemysłowego proletariatu. Rosja była wówczas krajem rolniczym, gdzie większość produkcji rolnej odbywała się w prywatnych gospodarstwach rolnych. Kolektywizacja, która była konieczna do przeprowadzenia programu gwałtownego uprzemysłowienia, doprowadziłaby do poważnych konfliktów społecznych i zniechęcając pokaźną część populacji do projektu budowy socjalizmu. Zamiast tego Bucharin proponował budowę socjalizmu w ‘ślimaczym tempie’. Zachowanie kapitalistycznych stosunków produkcji na wsi, przy jednoczesnym wspieraniu i budowie przemysłu przez państwo socjalistyczne. Rozwijający się przemysł miał wspierać rolnictwo poprzez mechanizację i przez to miał być świadectwem na efektywność socjalizmu. Widząc jak socjalistyczne planowanie zwiększa wzrost produktywności rolnictwa, rosyjscy rolnicy mieli przekonać się, iż socjalizm jest jedyną słuszna drogą rozwoju. Lewica oskarżała zwolenników koncepcji Bucharina, o prawicowe odchylenia i dążenia do restauracji kapitalizmu. Jest w tym zarzucie sporo prawdy, jednak wydawała się to jedyna droga do socjalizmu, która pozwoliłaby na uniknięcie katastrofalnych konsekwencji kolektywizacji.

‘Możecie zabić człowieka, ale nie zabijecie idei’

Nikołaj Bucharin był jednym z najznamienitszych intelektualistów w partii bolszewickiej. Jego pisma zyskały wielką popularność wśród zachodnich komunistów. Zdobył uznanie samego Włodzimierza Iljicza, który określił go jednym z najzdolniejszych młodych teoretyków Partii. W walce z lewicową opozycją, młody Bucharin był w politycznym sojuszu ze Stalinem.
Nikołaj Bucharin
Poparcie dla prawicowej frakcji miała w przypadku Stalina oportunistyczny charakter. Opowiadał się wówczas za kontynuacją NEP-u i budową ‘socjalizmu w jednym kraju’ ze względu na swe wielkoruskie skłonności, przed którymi przestrzegał już Lenin. Stalin walczył z frakcją lewicową, ze względu na wyznawaną przez nich konieczność przeprowadzenia rewolucji globalnej. Stalin nie chciał by Rosja była słabszym ogniwem w międzynarodowym systemie socjalizmu. Chciał przede wszystkim zbudować nowe imperium rosyjskie, na bazie koncepcji marksistowskich. W tym względzie Stalin zrywał z jednym z podstawowych założeń bolszewizmu. Niestety ani Bucharin, ani inni bolszewicy nie byli w stanie przeciwdziałać biurokratycznym tendencjom w partii. Stalin, pod koniec lat dwudziestych, zdobył pełnię władzy. Zwyciężyła koncepcja rozwoju, która była najbardziej korzystna dla biurokracji, a nie społeczności chłopskiej i robotniczej. Stalin porzucił NEP, ze względu na niewydolność rolnictwa indywidualnego oraz powstania nowej klasy farmerów-kapitalistów, czyli kułaków. Ze względu na swoje wielkorustwo porzucił również, poparcie dla rewolucji w wymiarze międzynarodowym. Drogi polityczne Bucharina oraz Stalina rozeszły się. Ze względu na swój sprzeciw wobec programu szybkiego uprzemysłowienia Bucharin został usunięty z Politbiura. Jednak jego obawy co do zgubnych skutków gwałtownego uprzemysłowienia potwierdziły się. Bucharin, jak przystało na bolszewika, był osobą zbyt niezależną by przetrwać okres stalinowskich czystek. Mimo interwencji zachodnich intelektualistów Bucharin został poddany pokazowemu procesowi w marcu 1938 roku, a następnie zgładzony. Jego żona spędziła 18 lat w gułagu. Jego osobisty los odzwierciedla tragedię Rewolucji Październikowej. Mimo wymazania go z oficjalnej historii Związku Radzieckiego przez stalinowską biurokrację, jego idee znalazły zastosowanie w odległych i egzotycznych dla niego miejscach.

Model sino-wietnamski

Problemy i wyzwania związane z budowanie socjalizmu w krajach zacofanych i półfeudalnych nie był ograniczony tylko do Rosji. Jednym z paradoksów XX wiecznych ruchów komunistycznych jest to, iż rewolucje miały miejsce w zakątkach Ziemi, gdzie sprzeczności kapitalizmu uzewnętrzniały się w sposób najbardziej brutalny. Marks przewidywał, iż rewolucja proletariacka będzie miała miejsce w krajach, gdzie przemysł jest wysokorozwinięty, w takich krajach istnieją jak najbardziej korzystne warunki do budowy socjalizmu. Produkcja przemysłowa ma charakter uspołeczniony, proletariat w tych warunkach jest najbardziej predysponowany nie tylko to przeprowadzenia rewolucji, ale też budowy socjalizmu. Krajami, gdzie jednak zaistniały najsilniejsze przesłanki do rewolucji okazały się kraje najbardziej eksploatowane przez mocarstwa imperialistyczne. Kolejnymi krajami, w których dokonała się rewolucja były Chiny i Wietnam.
Da Nang, Wietnam
W obydwu krajach dokonało jej chłopstwo, a nie proletariat przemysłowy. Priorytetem partii i nowego rządu było dokonanie reformy rolnej, która oznaczała zniesienie panującego ładu feudalnego. Reforma ta przybierała niekiedy brutalny charakter, dokonywano niejednokrotnie fałszywych oskarżeń, dokonywano samosądów jak i zaplanowanej egzekucji dawnych właścicieli feudalnych jak i osób oskarżonych o współpracę z nimi. Jednak to reformy rolne w poszczególnych krajach azjatyckich stoją u podstaw ich dynamicznego rozwoju ekonomicznego. Przyznał to nawet londyński The Economist.  Komuniści jednak nie chcieli się zatrzymać na reformie rolnej. W Chinach dążono, podobnie jak trzydzieści lat wcześniej w Związku Radzieckim, do gwałtownej modernizacji. Znamy z historii katastrofalne konsekwencje Wielkiego Skoku. Mimo zdumiewających osiągnieć rewolucji chińskiej (takich jak wydłużenie średniej życia niemalże dwukrotnie, likwidacja analfabetyzmu, wzrost produkcji rolnej), katastrofa Wielkiego Skoku kładzie się długim cieniem w historii chińskiego komunizmu. Zmiany były konieczne. Ster partii przejęło nowe kierownictwo, którego zadaniem było dokonanie swoistego rachunku sumienia i przeprowadzenie głęboko idącej samokrytyki. W sferze politycznej rozpoczęła się okres tzw. ‘pekińskiej wiosny’ - w obrębie partii i społeczeństwa chińskiego rozpoczęto debatę na temat przyczyn głębokiego kryzysu. Deng Xia Ping, prześladowany w okresie Rewolucji Kulturalnej, rozpoczął serię reform ekonomicznych, które miały pragmatyczny i improwizatorski charakter.  W rozwiązywaniach rynkowych szukał teoretycznego oparcia właśnie w myśli Nikołaja Bucharina. W przeciwieństwie do reform wolnorynkowych, które miały miejsce w krajach byłego bloku wschodniego, Deng przeprowadził je w sposób ewolucyjny zachowując przy tym uspołeczniony charakter głównych gałęzi przemysłu oraz sektora bankowego i finansowego.  Takie rozwiązanie pozwala na skuteczne przeciwdziałanie skutkom kryzysów, które nieuchronnie występują w kapitaliźmie. Wprowadzanie reform rynkowych nie przybrało nieludzkiego charakteru ‘terapii szokowej’, jak to miało miejsce w Rosji czy Polsce. Produktywność kapitalizmu została wykorzystana dla dobra ogółu. Podobną serię reform przeprowadzono w Wietnamie po roku 1986 - Đổi Mới (czyli odnowienie, renowacja), stworzono tam ‘gospodarkę rynkową o orientacji socjalistycznej’. Wbrew obiegowym opiniom rozpowszechnianym przez burżuazyjne ośrodki propagandy ani w Chinach ani w Wietnamie nie porzucono socjalizmu. Przyjęto inną strategię budowy społeczeństwa socjalistycznego. Obecnie gospodarki chińska i wietnamska ma charakter kapitalistyczny, jednak stwarzane są przesłanki do przejścia w gospodarkę socjalistyczną, gdzie będzie można uniknąć wynaturzeń modelu radzieckiego. Efekty tych reform są imponujące. Dziesiątki milionów ludzi zostało wyciągniętych ze skrajnej nędzy.  

Qua Vadis Chiny?


Bezsprzeczny sukces modelu sino-wietnamskiego jest znakomity przykładem na kreatywny potencjał jaki rewolucja jest w stanie wyzwolić nawet w zacofanych społeczeństwach. Wskazuje to na to, iż jednym głównych źródeł siły marksizmu jest jego różnorodność nurtów. Jednak model ten ma swoje ograniczenia. Aczkolwiek uspołecznione gałęzie przemysłu i inwestycje państwowe są w stanie łagodzić dotkliwe skutki kryzysów, fundamentalne sprzeczności kapitalizmu pozostają. Zanieczyszczenie środowiska naturalnego jest jednym z poważniejszych wyzwań stojących przed partią i rządem. Eksploatacja chińskiej klasy przez chińskich nowobogackich oraz zagraniczne koncerny rodzi społeczne niezadowolenia. Strajki i żądania płacowe są powszechnością. Korupcja w partii i rządzie prowadzi do alienacji i podważenia wiarygodności rządu. Komuniści chińscy obecnie sprawujący władzę jako marksiści, powinni wyzbyć się zupełnie złudzeń, iż wzrost ekonomiczny (6% w skali rocznej) może utrzymywać się w nieskończoność. Proletariat chiński jest w wyjątkowej pozycji, ze względu na rolę jaką pełni gospodarka chińska w systemie globalnego kapitalizmu. Jedynym rozwiązaniem dla piętrzących się problemów Chin jest budowa autentycznego socjalizmu, opartego na samorządności robotniczej. Miejmy nadzieję, iż partia jaki i proletariat chiński staną na wysokości zadania. Od tego zależy los naszej planety. 

No comments:

Post a Comment